گرفتگی صدا و پیشگیری از آن

جاوید عباسی فلاح

زمستان ۱۳۹۹

         دراین نوشـتار به علل گرفتگی صدا در شرایط مخـتلف و راهکارهای آن می پردازیم. گرفتگی صدا یکی از دغدغه های اصلی خوانندگان بوده واست و همیشه این نگرانی همراه آنها بوده که چگونه از صدای خود مراقبـت کنند. صدای انسان در مواجهه با شرایط مختلف ممکن است دچار گرفتگی های حاد و مزمن شود . در شـرایطی مانند سرماخوردگی، داشتن استرس، ترشح معده،خستگی، عصبانی شدن،داد و فریاد زدن، قرار گرفتن در معرض هوای آلوده ، خوردن غذاهای حساسیت زا، چرب و مایعات سرد ( هرچـند بر اساس آناتـومی حنجره و اظهار نظر پزشکان متخصص، مسیر بلع غذا با مسیر تارهای صوتی جدا بوده و مواد غذایی و نوشیدنی ها هیچ گاه در تماس با تارهای صوتی قرارنمی گیرند)و موارد دیگر ممکن است دچارگرفتگی شود.بنابراین مراقبت از صدا بسیار دشوار و هزینه بر است و در مقابله با این مـوارد باید به گونه ای اقـدام شود تا صدا آسیب ندیده و همـیشه در بهتریـن وضعیت و آماده بهره بردای باشد.

علل گرفتگی صدا و راهکارهای پیشگیری از آن را می توان در چند بخش بررسی نمود:

بخش اول :مربوط به عللی است که ناشی از رفتار خود خواننده ها هستند و به دلیل تمرین و خوانـدن نادرست دچار گرفتگی صدا می شوند که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

۱- نبودن صدا در جای اصلی خود : بسیار مشاهده می شود که بنا به دلایل مختلف صدای خواننـده ها در جایی غیر از محل اصلی صدا تولید می شود که می تواند به دلیل آموزش نادرست از طرف هنـرآموز ، تقلید کورکورانه و الگو پذیری از نحـوه خواندن اشتباه خواننده های دیگر بنا به دلایل مختلف وموارددیگر باشد که در این صورت برای جلوگیری از آسیب و گرفتـگی باید از این موارد دوری نماید.

۲-بی اطلاعی از محدوده صوتی و خواندن بالاتر از محدوده صوتی:

 آگاهی نداشتن از محدوده، ساختار صوتی، حنجره،  قابلیت، توانایی و ویژگی های آن برای هر خواننـده ضروری ودر اولویت آموخته های هر هنرجو است که معلم آواز بایدآگاهی لازم رادراختیار خواننده بگذارد یا خود خواننده با کسب دانش و تجربه به این موضوع دست یابد . لازم به ذکر است در این چند دهه به دلیل پراکندگی آموزش و نبود نظارت در آموزش و اجرا ، سیاست های نادرست در خصوص موسیقی و آموزش نامناسب، تقلید، انحـصار، تک صدایی شدن ، مافـیایی شدن و دهها مورد دیگر ، تمایل به فریاد زدن و جیغ و خواندن در نت های خارج از محدوده صوتی درخواننده ها بسیار زیاد شده است درحالی که از بین خواننده های نسل قبل از ۵۷ و چند مورد پس از آن به ندرت خواننده ای پیدا می شود که در برخی آثار، اوج بخواند که تناسبی با رنگ صوتی محدوده بم و میانی او نداشته باشد که نمونه بارز آن استاد بنان می باشند که به جز یک مورد که با اسـتاد ظلی در دسـتگاه چـهارگاه رقابت می کنند که بعد ها استاد بنان اظهار می کنـند که برای رو کم کردن استاد ظلی این آواز را بالا خوانده اند دیگر موردی یافت نمی شود که ایشان بیشتر از حد صدای طبـیعی و زیبای خود ، گوشه یا جمله ای بخوانند، در حالی که می توانستند بخوانند ولی با آگاهی دقیق از این موضوع که حتی ربع پرده بیشتر یا بالاتر از حد قابل قبول، در مجموع کار ایشان تاثیر خوبی نخواهد گذاشت. پس از پیشنهاد استاد مرتـضی نی داوود از اوج خوانی پرهیز نموده و روی سایر ویژگی های صدا تمرکز کردند و واضح است اگر به این نکته توجه نمـی کردند و اوج خوانی خارج از معمول را ادامه می دادند دیگر بنان وصدلی مخملی و زیبا ودلنشین او وجود نداشت و همین طور خواننده های دیگر از جمله شهیدی ، قوامی ، ایرج، گلپا، وفایی، دردشتی ، نادر گلچین و … نیز در این مورد بسیار هوشمندانه و دقیق عمل کردند . بنابرین یکی از علت های گرفتگی صدا ، خوانـدن بالاتر از محدوده صوتی است که خواننده ها باید نهایت دقت و حساسیت را در این مورد داشته باشند و در آموزش باید مربی به هـنرجو گوشزد کند و در اجرا نیز باید آهنـگساز با آگاهی از محـدوده صوتی خواننده، کار را متناسب با صدای خواننـده، تنظیم و هماهنگ نمایند.در صورت رعایت نکردن این موضوع دچار گرفتکی خواهد شد واگرتداوم پیدا کند دچار عارضه های طولانی مدت یا دائـمی وآسیب های دیگر خواهـد شد.بنابراین برای پیشگیری از چنین مشکلی باید از بالا و اوج خواندن بیش از حد متعارف پرهیز نمود.

۳-فشار بیش از حد و غیرضروری به حنجره:

فشار بیش از حد و غیرضروری به حنجره نیز یکی از دلایل گرفتگی صداست.بسیار مشاهده می شود که خواننده بیشتر اعضای بدن خود از جمله اندامهای صوتی، فک، گردن، شکم و سایر اعضای درگیر را منقبض کرده و فشار بیش از حد معمول را برای تولید صوت وارد می کنند در حالی که نیازی به این کارها نبوده و می توان با تمرین درست از فشار و انقباض کم کرد یا کلا” از بین برد و البته باید گفت فنون و تکنیک تولید صوت هم بسـیار مهم است که هنـرآموز باید به هـنرجو آموزش دهد به شرطی که خود مدرس نیز از این موضوع آگاهی داشته باشد . بنابراین راهکار آن تمرینات مختلف برای کاهش فشار و رها کردن صد ا، استفاده از تمام اندامـهای صوتی و سایر اندامهای درگیر در تولید صدا است.

۴-دادن حجم بیش از میزان مفید یا کمتر از آن:

 در این حالت نیز خواننـده ها به دلیل پیـروی از یک الگوی خاص و مورد نظر خود ، حجم صـدای خود را کم و زیاد می کنند که باعث به وجود آمدن صدای غیرواقعی و گرفتگی صـدا می شود بـنابراین راهـکار آن استفاده از حجم طبیعی و مفید و اجتناب از دادن حجم بیشتر یا کمتر است.

۵-گرم نکردم صدا قبل از خواندن:

 گرم کردن صدا مانند گرم کردن عضـلات در ورزش است . همان طور که گرم نکردن عـضلات بدن قـبل ورزش باعث آسیب جدی به بدن، گرفتگی و قفل عضلات می شود در خواندن نیز باعث گرفتکی صدا و آسـیب به تارها به صورت موقت وطولانی می شود.بنابراین با استفاده از تمرینات صوتی بم و عضلانی مربوطه به فک و اندام های صوتی و سایر عضلات باید گرم و صدا برای خواندن آماده شود.

۶-نداشتن تمرین منظم :

تمرین نامنظم نه تنها اجازه پیشرفت جدی را به خواننده نمی دهد بلکه احتمال آسیب دیدن و گرفتگی صدا در این حالت و در صورتی که خواننده به یکباره اقدام به خواندن در پرده های اوج کند وجود خواهد داشت.

۷-آشنا نبودن و آگاهی نداشتن از نحوه تولید صحیح صوت:

 بیش از حد اقدامی برای خواندن از جمله یادگیری و ردیف و تصنیف و… نحوه تولید صوت از حنجره بسیار مهم و ضروری است و البته منظور، نحوه تولید صوت طبیعی  به حالت حرف زدن و محاوره و به دور از هر گونه تقلید اشتباه است و ناگفته نماند که مربی و هنرآموز، خود باید صدای مختص خود و طبیعی و مسـتقل داشته باشد تا بتواندهنرجورا به صورت صحیح راهنمایی نماید.یادآوری این موضوع ضروری است که هنرجویان به دلیل آشنایی نداشتن با این موضوع دچارگرفتگی وعارضه های حنجره می شوند وتوصیه می شود برای این امرپیش یک مربی کارآموزه و آگاه اقدام به یادگیری کنند.

۸-استفاده بیش از حد و نادرست از تارهای صوتی و حنجره:

 واضح است که خواننده باید به صورت مناسب و اصولی و به میزان اسـتاندارد از حنجره استفاده نمـاید زیرا یکی از دلایل گرفتگی صدا،استفاده نکردن بهینه از صدا وخواندن بدون استراحت و بدون رعایت آداب درست خواندن است.

بخش دوم: بیماری ها و وضعیت جسمانی خواننده:

بخش دوم گرفتگی صدا مربوط به بیماری ها و وضعیت جسمانی خواننده است که دربیشتر موارد نیاز به مراجعه به پزشک متخصص و درمان آنهاست .

۱-آلرژی که باعث افزایش ترشح معده و در نتیجه تورم تارهای صوتی می شود.

۲-ریفلاکس یا برگشت اسید معده به مری و گلو به ویژه شب ها است.

۳-بیماری های تیروئیدی

۴-بیماری های عصبی از جمله ام اس، سکته مغزیف پارکینسون و …

۵- بیماری های عفونی و التهابی حنجره مثل سرماخوردگی و یا عفونت سینوس و دستگاه تنفسی است.

بخش سوم: قرار گرفتن در محیط های آلوده

۱-قرار گرفتن درمعرض دود سیگار:سیگار علاوه برتحریک تارهای صوتی باعث پولیپ تارهای صوتی و تومورهای سرطانی در حنجره در طولانی مدت می شود.

۲-قرار گرفتن در محیط آلوده به بخار مواد شیمیایی

۳-قرار گرفتن در محیط های پر سر و صدا که خواننده را مجبور به حرف زدن با صدای بلند کند که در طـولانی مدت گرفتگی صدا را به همراه خواهد داشت.

۴-قرار گرفتن در محیط های آلوده به دود ماشین آلات و خودرو و کارخانه ها

۵-خشکی هوا هم در مناطق سرد و خشک روی صدا تاثیر می گذارد.

بخش چهارم: فلج تارهای صوتی:

        در فلج شدن تارهای صوتی ، امواج عصبی که به حنجره منتهی می شوند دچار اختلال شده و موجب فلج شدن عضله می شوند.پزشکان اغلب علت این عارضه را کشف نمی کنند. علل شناخته شده برای ایجاد فلج شدن تارهای صوتی عبارتند از :

آسیب وارده به تارهای صوتی در طول عمل جراحی:

جراحی که بر روی گردن یاقسمت بالایی قفسه سینه انجام می شود می تواند موجب واردآمدن آسیب به اعصاب حنجره شود . جراحـی هایی که خطر آسیب را شامل می شوند شامل جراحی غده تیروئید یا پاراتیروئیِد ، مری ، گردن و قفسه سینه می باشند.

بیماری های عصبی : اگر به بیماری های عصبی خاصی مانند بیماری مولتیپل اسکلروزیس یا بیماری پارکینسون مبتلا هستید ممکن است فلج تارهای صوتی را تجربه کنید

عفونت های ویروسی :

 برخی از عفونت های ویروسی مانند بیماری لایم،اپستین بار وهرپس می توانند باعث التهاب ووارد آمدن آسیب مستقیم به اعصاب حنجره شوند

تومورها :

 تومورهای سرطانی و غیر سرطانی ، می توانند در عضلات ، غضروف یا اعصاب کنترل کننده عملکرد حنـجره و یا در اطراف آن ها رشد کنند و موجب فلج شدن تارهای صوتی شوند

سکته مغزی:

 سکته مغزی جریان خون وارده به مغز را مـتوقـف می کند و ممـکن است بخـشی از پیـام های ارسالی از مغـز به حنجره را قطع کند

آسیب وارده به گردن یا قفسه سینه:

 ترومایی که به گردن یا قفسه سینه وارد می شود ممکن است کارکرد عصب های حنجره را دچار اختلال کنـند

تارهای صوتی دو باند انعطاف پذیر از بافت ماهـیچه ای هستند که در ورودی نای قـرار دارند . هنگامی که شـما صحبت می کنید،این تارها برای ایجاد صدا به ارتعاش در می آیند.زمانی که صحبت نمی کنید نیز تارهای صوتی در موقعیت باز و آرام هستند . بنابراین باعث می شوند که بتوانید به راحتی نفس بکشید.

در بیشتر موارد فلج شدن تارهای صوتی ، تنها یکی از تارهای صـوتی فلج می شود . اگر هـر دو تار صـوتی تحت تاثیر قرار بگیرند ، ممکن است مشکلات صوتی داشته باشید و مشکلات مهمی را در تنفس و بلع تجربه کنید.

علائم و نشانه های فلج شدن تارهای صوتی عبارتند از:

  • بی کیفیت شدن صدا
  • خشونت صدا
  • تنفس همراه با سر و صدا
  • احساس خفگی یا سرفه کردن هنگام بلع غذا ، نوشیدنی یا بزاق
  • نیاز به نفس های مکرر هنگام صحبت کردن
  • ناتوانی در صحبت کردن با صدای بلند
  • ناتوانی در بستن لب ها
  • سرفه های بی اثر
  • نیاز مکرر به صاف کردن گلو

https://www.salamati24.com/fa/blog-post/10298منبع برای فلج تارهای صوتی :

نتیجه گیری:

    بنابراین همان طوری که در ابتدای مطلب ذکر شد صدای انسان دارای پیچیدگی های خاص و حساسیت های زیادی است که به مراقب های خاص نیاز دارد و باید گفت که یک بخش مهم گرفتگی صدای خوانـنده ها مربوط به آموزش نادرست نزد هنرآموزانی است که خود نیز ازدام تقلید بیرون نجسته اند وبه همان شیوه نیز به هنرجویان آموزش می دهند و بخش دیگر مربوط به نداشتن دانش کافی و تقلید کورکورانه ازروی آثار صوتی خوانندگان است. کسانی که در این عرصه ورود پیدا می کنند باید بسیار هوشمند و آگاه باشند و قبل از یادگیری آواز از افراد آگاه و خبره، اطلاعات لازم را کسب نموده و فریب تبلیغات دروغین و عناوینی چـون صداسازی و … را نخورده و در دام این افراد گرفتار نشوند.