آواز خوانی و تولید تحریر بر اساس اوزان عروضی و ادوار ایقاعی ( مدل اتانین و نماد هجایی )

آواز خوانی و تولید تحریر بر اساس اوزان عروضی و ادوار ایقاعی ( مدل اتانین و نماد هجایی )

جاوید عباسی فلاح

تابستان سال۹۶

ایقاع، میزان موسیقیِ موزون است؛ چنان که عروض میزان کلام منظوم است. ایقاع مانند عــروض، دارای اوزانی است که آنها را در اصطلاح موسـیقی قدیم ایران، ادوار یا ادوار ایقاعی گویند.  ادوار ایقــاعی از ارکان و ارکان نیز از نقره یا ضربه تشکیل شده که این ضربات معادل حرف در شعر است. واژه اوزان جمـــع وزن است و اوزان عروضی، مجموعه وزن هایی را گویند که در علم عروض با ترکیب » وزن « جمع ارکان و افاعیل به دست می آید. از یافته های این پژوهـــش است که به شناخت بهتر وزن درونی و موسیقیِ شعـر می انجامد و به کاربرد بهتر کلام در موسیقی کمک میکند.  ایقــاع و عروض را می توان از یک سرچشــمه دانست که در دو حوزة شعر و موسیقی پدیدار شده اند.( کیانی،شاه حسینی، رضایی،۱۳۹۴ )

واژه های کلیدی: عروض، اوزان عروضی، ایقاع، ادوار ایقاعی،اتانین، هجا، نقره.

مقدمه:

عامل وزن حاکی از نظم و ترتیبی در زمان است. وزن در شعر، علم عروض را به وجود می آورد.

از طرفی دیگر، موسیقی ایرانی به دو بخش موسیقی آوازی و موسیقی ضربی قابل تقسیم است.

در موسیقی آوازی ، وزن به صـورت آزاد یافت می شود ،  ما عامل تمایز موسیقیِ ضــربی ) به معنای عام که شامل قطعه های موزون و تصانیف است ( از موسیقی آوازی نیز وزن است. وزن در موسیقی »ادوار ایقاعی « و » ایقاع « عنوان بررسی می شود ( همان منبع )

ایقاع و ادوار در لغت

ایقاع در لغت

واژة ایقاع از ریشة وقع به معنای افتادن و در لغت به معنای واقع شدن و قرارگرفتن است که درعلم موسیقی، معنای واقع شدنِ لحن ها و نغمه ها یا ساختن، بناکردن و افـکندن آن ها را به خـود می گیرد. همچنین این واژه به معـنای درانداختن و هماهنگ کردن، همچون هماهنگ کردن آوازهاست  ( همان منبع )

ادوار در لغت  :

واژة ادوار،جمعِ دور و به معنای چرخیدن وگردش به گرد چیزی و سپس بازگشتن به نقطة آغازینی است که از آنجا شروع کرده ایم.

وجه تسمیة ایقاع :

ایقاع علمی است مدون که همچون عروض در شعر،معیاری برای سنجیدن وزن موسیقی )چه موسیقی آوازی ، چه ضربی و یا موزون ( محسوب می شود. ( همان منبع )

اجزای ایقاع )نقره، ارکان )

» نَقَره «یا » نَقر «

چنانکه عـروض با متحرک و ساکن آغاز می شود، کوچکترین جزء سازندة ایقاع نیز » نَقَره «یا » نَقر« است. پس می گوییم نقره در اصطلاح اهل عمل )عاملان به موسیقی و کسانی که به این حرفه اشتغال دارند دارند( آن است که تلفـظ به حـرفی کنند یا مضرابی بر وَتَر )سیمِ ساز(ی زنند یا دسـتی بر دستی یا غیر از آنها هـر جسمی را که بر جسمی دیگر قَرع کنند.

ارکان )سبب، وتد، فاصله( –

از ترکیب دو یا چند فاصلة معیار )یا کوچک ترین واحدها یا نقرات متحرک و ساکن( با هم، ارکانِ سبب، وتد و فاصله به دست می آید. مراغی رکن سبب، وتد و فاصله را چنین بیان می کند:

ارکان بر سه قسم است :است: سبب و وتد و فاصله؛ اما سبب دو باشد: یکی سبب ثقیل چنانکه » تَنَ« دیگر سبب خفیف همچون» تَنْ«اما وتد و آن نیز بر دوگونه بود: یکی وتدِ مجموع چنانکه»تَنَنْ «و این را مجمـوع برای آن گویند که متحرکتین جمع اند و دیگر مفروق)وتد مفروق( و آن چنین بود» تانَ «و ایـن را مفـروق گویند برای آنکه ساکن میان دو متحرک است؛اما فاصله وآن هم بر دوگونه است:یکی فاصلة صغری چــنانکه » تَنَنَنْ «دیگر فاصلة کبری چنانکه ،…» تَنَنَنَنْ «اما سبب ثقیل و وتد مفروق و فاصلة کبری را در زمینه ای استعمال نکنند. ( همان منبع )

شاید مقاله هایی که تاکنون به وزن شعر و موسیقی و به خصوص آواز پرداخته اند به تعداد انگشتان یک دست نیز نرسد و مقاله ای که به صورت مختصر به وزن آواز و اوزان عروضی نوشتـه شده باشد مقاله (( ریتم آواز در موسیقی ایران )) نوشته گن ایچی تسوگه و ترجمه احسان فریدیان در این خصوص باشد که اشاره به وزن آواز و اوزان عروضی گوشه هایی مانند چهارپاره و دیلمان و … شده است.

هر چه به سمت آینده حرکت می کنیم تعداد آوازهایی را که از معیار و اصـول آوازخوانی فاصـله گرفته بیشتر می شنویم و به همین دلیل شاهد آوازهای ماندگار پس ازدوران پیروزی انقلاب نیستیم به جز مواردی خاص از اساتیدی که قبل از انقلاب آموزش های صحیحی را در محضر اساتید بنام زمان خود تعلیم دیـده و درعصر حاضر نیز در قید حیاتند،بنابراین آوازی که هم اکنون شنیده می شود تا حدود زیادی از بیشتر لحاظ

مانند زنگ تحریر و رنگ صدا ، نوع ادای کلمات ، طراحی ، وزن شعر و حال موسیقی و …متفـاوت از آوازهای دهه های قبل می باشد ، با اینکه در آوازهـای بزرگان رعایت ادوار ایقاعی نشده و گاهی شاید اوزان عروضـی شعر نیز رعایت نشده باشد ولی چنان از زیبایی ، قدرت ، وسعت ، طنین و رنگ و…برخوردار هستند که شاید دیگر هیچ گاه چنین اوازهایی تکرار نشود .

در این نوشتار هدف بر اینست که نحوه آوازخواندن بر مبنای اوزان عروضی و ادوار ایقـاعی بیان شود که تاکنون به این پرداخته نشده است زیرا در این آوازخوانی نحوه ادا و گویش کلمات بر مبنای اوزان عروضـی و نوع ادای تحریرها بر اساس ادوار ایقـاعی خوانده می شود که شاید به دلیـل حفظ تمرکز ادوار ایقاعی جهـت تولید تحریر یکی از سخت ترین و پیچیده ترین آوازها محسوب می گردد وشاید به دلیل پیچیدگی و سختی  حتی مورد تایید هنرمندان و اساتید اواز واقع نگردد ولی با این وجود،این نوع آوازخوانی ویژگی و خصوصیاتی داردکه در صورت رعایت اصول آنها شاید آوازخوانها حداقل از رفتن به مسیر انحراف تقلید خودداری نمایند.

همچنان که در زبان محاوره ، ما ناخودآگاه اصول و قواعد صحبت کردن و جمله بندی را بر اساس آداب زندگی خانوادگی و اجتماعی و زبان رایج رعایت می کنیم و طبق همین آموخته ها به صورت بداهـه و عادی فعل ، فاعل ،مفعول، متمم ، حرف های اضافه ، صفت و موصوف ، مضاف و مضاف الیه و… را به صورت صحیح چینش می کند در واقع این همان قواعد و اصول حرف زدن و جمله بندی می باشد که می توان نوعی اوزان عروضی محاوره نامید که از پدران ، مادران، مدرسه ، دانشگاه ، اجتماع و… به ارث رسیده است که البته شاید حضور بیشتر در اجتماع، تحصیلات ، نوع محیط، فضای حاکم بر خانواده و… بر کیفیت جمله بندی و صحبت کردن یک شخص موثر واقــع شود . با این توضـیح اگر شخصی به عنوان مثال در جمـله (( من دوست دارم موسیقی یاد بگیرم )) را به صورت (( یاد موسیقی من بگیرم دارم دوست )) تلفظ کند به یک چینش بی معنا و غیر قابل درک تبدیل خواهد شد ودر این صورت هیچ کس زبان آن شخص را نخواهد فهمید و وی را درک نخواهند نمود چیزی که هم اکنون در موسیـقی و آواز حاکم هست مـشابه همین موضـوع است ، بنـابـراین

 

 

آوازخوانی نوعـی صحبت کردن می باشد که قواعد و اصـول خاص خود را دارد که می بایست رعایت شـود و شخص آوازخوان برای ارائه یک آواز خوب ازمنظر صاحب نظران باید حداقل قواعد ادبیات فارسی،جمله بندی صحیح و نکات لازم و اصولی را یاد گرفـته و رعایت نماید . وقتی که از یک صحبت کردن یا سخـنرانی خوب لذت می بریم دلیلش می تواند این باشدکه سخنران از واژه های خوب، مثال های خوب، جمله بندی مناسب ، بیان مطلوب و رعایت حال و احساس جمله و… استفاده می کند.

ویژگی یک آواز خوب:

ویژگی یک آواز خوب از منظر شنونـده های معمولی( عوام ) و صاحب نظران( متخصـصین و اهل فن )  متفاوت است همان طوری که تحریرهای طولانی یا صدای اوج و …از نگاه شنوندگان عوام از خصوصـیات آواز محسوب می گردد در نظر صاحب نظران این گونه نیست و شامل گویش مناسب، نوع جمله بندی ، تقلیـدی نبودن ، خارج و فالش نخواندن ، تحریرهای به جا و زنگ دار و قوی و متنوع ، رعایت وزن آواز ، جنس صدا ، قدرت صدا، طنین و رنگ صدا،عدم تغییر صدا در پرد های بم و زیر، رعایت سکوت وکشش ها ، شناخت شعر و درک زیبایی و احساس آن، نحوه رساندن مفهوم شعر،رعایت قواعد و ادبیات شعر، ابتکار و … می باشد.

بررسی نحوه آواز خواندن یک نمونه شعر با کمک اوزان عروضی و اتانین و نماد هجایی :

قـبل از بررسی این نمونه لازم است به این موضـوع اشاره کنم که آوازخوانی با این شیوه برای کسـانی می باشد که آشنایی نسـبتا" زیادی با ردیف ها، گوشه ها، دستگاهها ، آوازها داشتـه و دارای صدا ، تحـریر و سایر مشخصه های آوازخوانی باشند.

شعری که برای نمونه انتخاب شده از سعدی و دستگاه انتخابی نیز سه گاه می باشد :

چه فتنه بود که حسن در جهان انداخت                که یکدم از تو نظر برنمی توان انداخت

وزن عروضی شعر :  مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

نماد اتانین : ت تن ت تن ت ت تن تن ت تن ت تن ت ت تن(تتن تتن تتتن تن تتن تتن تتتن)

نماد هجایی : -uu-u-u- -uu-u-u

مصرع اول : چه فتنه بود که حسن تو در جهان انداخت

چه فتنه بو : مفاعلن : ت تن ت تن : -u-u

دکه حسن: فعلاتن : ت ت تن تن : – -uu

تو در جها : مفاعلن : ت تن ت تن : -u-u

ننداخت : فعلن : ت ت تن : -uu

 

مصرع دوم : که یکدم از تو نظر برنمی توان انداخت

که یکدم از : مفاعلن : ت تن ت تن : -u-u

تو نظر بر : فعلاتن : ت ت تن تن : – -uu

نمی توا : مفاعلن : ت تن ت تن : -u-u

ننداخت : فعلن : ت ت تن : -uu

همان گونه که مشـاهده می کنـید تا این بخش فقـط جـمله بندی و ادای کلـمـات بر حسب وزن عروضـی می باشد و نمـادهای اتانین در اینجا ملموس نمی باشد بنـابراین برای ایجاد تحریر برای شعر با ایـن وزن در ابتدا،وسط و آخر بیت می توان از این پایه واژه ها کمک جست به این صورت که بر حسب نوع دستگاه و آواز و طعم آن، تحریر متناسب با وزن شعر را تولید می کنیم که به عنوان نمونه برای این شعر دستگاه سه گاه و برای نمونه تحریر گوشه درآمد را با کمک ادوات متنوع به این صورت می نویسیم و برای این کار :

ت : آ      تن : ها    در نظر می گیریم.

ت تن ت تن -ت ت تن تن- ت تن ت تن- ت ت تن

ت تن ت تن : آها – آها

ت ت تن تن : آ آ ها هــــــــــا

توضیح :برای زیباتر شدن تحریر می توان هجای آخر را به صورت کشش ادا نمود یعنی بین حرف ه و ا دومی

ت تن ت تن : آها – آها

ت ت تن : آ آ هــــــــــا

توضیح : همین طور در کلمه (( ننداخت)) با نماد  ( ت ت تن ) برای زیباتر شدن تحریر می توان هجای آخر را به صورت کشش ادا نمود.

هر چند طبق قواعد اوزان عروضی کشش حروف صدادار دو برابر حرف بی صدا می باشد ولی تا حـدودی که وزن تحریر لوث نگردد می توان به آن کشش اضافه نمود.

تحریر یک مصرع : آها – آها آ آ ها هــــــــــا آها – آها آ آ هــــــــــا

اگر سه گاه لاکرن را در دیاپازون در نظر بگیریم اولین دور تحریر با نت پرده سی بمل شروع و در همـان نت نیز ایست می کند ودومین دور تحریر نیز یک نت پایین تر ازآن از نت لا کرن شروع ودر همان نت نیز ایست می کند و همین طور سومین دور تحریر از پرده دو بکار شروع و در همان نت متوقف می شود و آخرین دور

 

نیز به همـان نت شـروع دورهای تحریر یعنی سی بمل برمی گردیم ، لازم به ذکـر است مابین این دور های تحریر می توان از تحریرهای زینت و متنوع و متناسب این تحریرها استفاده نمود.

همچنین می توانیم این تحریرها یا اتانین را با سرعت های مختلف اجرا کنیم ولی بهترین سرعت از بین آنها سرعتی است که متناسب با وزن عروضـی شعر می باشـد زیـرا با کمک این اوزان و نمـادها می تـوان سرعت آواز را تعیین نمود و نیازی به سردرگمـی و فکر کردن زیاد در این مورد نمی باشد که در بخـش های بعدی توضیح داده خواهد شد.

اگر تحریرهای بالایی را به صورت نت بنویسیم چنین خواهد شد:

 

 

 

 

ویژگی ها و خصوصیات آواز خوانی بر اساس اوزان عروضی و نمادهای اتانین :

۱-حفظ وزن آواز : در خصوص وزن آواز برخی از صاحب نظران اظهار نظر نموده اند و وزن آواز را بر مبنای وزن شعر بیان می کنند که صحیـح می باشد و آواز را بدون حفـظ وزن آن مناسب نمـی دانند ، حال مسئله اساسی اینجاست که معیار وزن تحریرها چگونه می باشد که در اینـجا نیز باید بر اسـاس وزن شعر و اتـانین اجرا گردد.

۲-تولید تحریر مختص انواع شعر ، وزن و گوشه ها : همان طور که در نمونه تحریر مشاهده گردید به راحـتی و به سهولت و با تمرین و ممارست می توان تحریرهای مختص آن شعر را تعیین نمود.

۳- رعایـت انواع سکـوت و کشش ها : سکوت ها وکشـش ها از مـوارد خیــلی مهم موسیـقی و آواز خـوب  محسوب می گردد وجز جدایی ناپذیر موسیقی می باشد بنابراین با آگاهی از اوزان عروضی وهمان طوری که در هنگام دکلمه یک غزل یا انواع شعرهای دیگر برخی اوقات بر حسب نیاز مجبور به رعایت سکوت و کشش

هستیم در این نوع آواز نیز با رعایت اصول و قواعد آن می توان به زمـان و مکان سکوت و کشش  هر جـمله پی برده و اجرا نمود.

۴- تلفیق شعر و موسیقی : تلفـیق شعر و موسیـقی از مراحل مهم آوازخوانی می باشد که آوازخـوانان هـر چه قدر در این رابـطه تبحر و توانایی داشته باشند به همان اندازه آواز مربوطه مطلوب تر خواهد بود که مسـتلزم آگاهی از قـواعد و قوانین ادبیات فارسی و موسیقی می باشد . اشعارهای مختلف شامل انـواع عناصر تشـکیل جمله مانند صفت و موصوف ، مضاف ، مضاف الیه،حروف اضافه ، فعل، فاعل، مفعول و… می باشند و خواننده آواز می بایست با استفاده از این عناصر بتواند بهترین جمله بندی و ترکیب را به وجود آورد،همان طوری که در زبان محاوره توضیح داده شد باید این جمله بندی و حس و حال زبان محاوره در آواز نیز رعایت گردد که آگاهی به اوزان عروضی و ادوار ایقاعی در این خصوص کمک بسیار شایانی خواهد نمود.

۵- جلوگیری از تقلید کورکورانه از راه و روش دیگران :زیرا که به ازای هر شعری با هر عروضی می توان آواز با تحریرهای مخصوص به خود را خواند .

۶- ایجاد نظم و انضباط : این روش باعث ایجاد نظم و تناسب بین شعر و تحریر، بین گوشه ها و ایجاد نظــم در کل آواز می گردد.

۷- استفاده از این روش به دلیل نزدیکی بین موسیقی آذربایجان و ایران، در آواز آذری نیز کاربرد دارد.

۸- تناسب سرعت تحریرهای آواز با سرعت شعر

 

نکته۱: در برخی  از قسمت های تحریر برخی گوشه ها به دلیل ماهیت و شخصیت و تحریرهای مخـصوص و حفظ هویت، مطلوب نیست که از این نمادهای اتانین استفاده گردد ، مانند گوشه حصار که دارای تحریرهای تکی ممتد می باشد یا گوشه راک هـندی که دارای تحـریرهای  بالارونـده مخصوص می باشد  وهـمین طور گوشه ناقوس که شامل تحریرهای مختص به خود می باشد.

نکته۲ : لازم نیست برای تولید تحریر گوشه ها ، فـقط از همین ادوار یا نمـادهای اتانین اسـتفاده گردد بلکه می توان ترکیبی از انواع تحریرها با تحریرهای ادوار ایقاعی یا از تحـریرهای زینتی در لابه لای آنها اسـتفاده نمود ، فقط باید توجه داشت که مبنا و اساس تحریرها باید طبق تحریرهای ادوار ایقاعی باشد. البته می توان فقط از تحریرهای ادوار ایقاعی نیز استفاده نمود.

یادآور می شودکه مجموعه ای شامل فایل صوتی آوازهای خوانه شده وکتاب برای اوزان عروضی که بیشترین استفاده را دارند انتشار خواهد یافت و در اختیار علاقه مندان قرار خواهد گرفت.

درضمن لازم به ذکر است که هدف از نوشتن نت گوشه درآمد سه گاه در این نوشتار یا مطالب دیگر نوشـتن و خواندن آواز از روی نت و توجه به آن نمی باشد زیرا به هیچ عنوان ظرافت ها،زینت ها،احساسات،زیبایی ها ، لطافت ها و… یک آواز قابل بیان از طریق نت نویسی نمی باشد و فـقط برای روشن تر شـدن و درک بیشتر  موضوع برای مطالعه کنندگان این مطلب می باشد.

 

 

منبع : کیانی مجید، رودابه شاه حسینی، رضایی احمد ،۱۳۹۴ ، وزن در شعر و موسیقی )پژوهشی در مبانی عروض و ایقاع(

 

ضمائم :

 

دور ثقیل اول :

افاعیل : فَعَل فَعَل فَعَلاتن فَعَلن

اتانین : تَتَن تَتَن تَتَتاتَن تَتَتَن

نماد هجایی : u-u-uu- -uu-

روش طهماسبی : زدم زدم بزدم نی بزدم

روش خانلری : نوا نوا بنوا چامه نوا