نقش موسیقی اصیل ایرانی در حالات و احساسات مختلف انسان-نمونه موردی نقش دستگاه چهارگاه در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی

مقاله موسیقی

نقش موسیقی اصیل ایرانی در حالات و احساسات مختلف انسان-نمونه موردی نقش دستگاه چهارگاه در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی

چکیده:

در این مقاله که عنوان آن نقش موسیقی اصیل ایرانی در حالات و احساسات مختلف انسان که برای نمونه نقش دستگاه چهارگاه در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی مورد بررسی قرار می گیرد ، سعی شده به لحاظ علوم تجربی، تحقیق مختصری راجع به موسیقی و اثرات آن انجام گیرد. با استناد به تالیفات و پژوهش های صورت گرفته توسط اندیشمندان و موسیقیدانان ایران زمین وهمین طور سایر مناطق جهان، تاثیر انواع موسیقی، برکسی پوشیده نیست و بسیاری بر  آسمانی بودن این نعمت الهی اذعان دارند که وقتی بر دل و جان آدمی رخنه می کند می تواند او را در مسیر تعالی و آرامش و سعادت ، لطافت ، طراوت و صیقل دادن و زدودن گرد و غبار از قلب و روح و جان آدمی رهنمون سازد و اورا مانند هدایتگر خدادادی از انحرافات وآلودگی ها و جنایات بشری که در طول هزاران سال مرتکب آن شده و می شود مبرا ساخته و باعث تکامل انسان از منظر رفتاری ، اخلاقی، گفتاری و اتصال به عالم ملکوت و ایجاد عشق در وجود انسان گردد .تحقیقات زیادی در این خصوص صورت گرفته و در منابع مختلف موجود می باشد ولی بشر به جز معدود عاشقان این هنر به صورت عملی بر تاثیر شگرف آن پی نبرده است یا اگر تاملی هم در این را داشته است به صورت کلی بوده است و نقش آن در زندگی انسانها و همین طور از بعد درمان کنندگی و… ناشناخته مانده است در حالی که روایات مختلف از اندیشمندان این هنر اصیل ایرانی در طول تاریخ که مختصری از آن در این مقاله ذکر شده است که به قول ارسطو بیانگر نقش به سزای آن در بسیاری از  شئون زندگی، تربیت، سرگرمی، درمان، خوشگذرانی و تعدیل احساسات و عواطف می باشد. بنابراین در این مقاله سعی شده است تا جزئیات دستگاه چهارگاه که یکی از دستگاههای مهم موسیقی اصیل ایرانی  از مجموعه دوازده قسمتی بوده و اهم تاثیر آن در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی است مورد بررسی قرار گیرد . این مقاله در چندین قسمت تنظیم شده که ابتدا مقدمه ای بر موسیقی اصیل ایرانی و سپس موسیقی رزمی و بزمی و در نهایت  به تاثیر دستگاه چهارگاه در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی انسانها می پردازد.

سؤالات کلّی هرفصل عبارتست از:
۱ـ موسیقی اصیل ایرانی چیست؟ وانواع آن کدام است؟
۲- موسیقی اصیل ایرانی چه تأثیری برانسان دارد؟

۳-موسیقی رزمی و بزمی چیست ؟

۴- دستگاه چهارگاه چه تاثیری بر روح و روان انسانها می گذارد؟
مقدمه :

موسیقی اصیل ایرانی به عنوان اصل و اساس و خمیرمایه موسیقی ملی کشور، شامل هفت دستگاه به نام های ماهور، شور ،چهارگاه ، سه گاه ، همایون ، نوا ، و راست پنجگاه و همچنین پنج نغمه یا آواز به اسامی : ابوعطا ، بیات ترک ، افشاری و دشتی از دستگاه شور و نغمه یا آواز اصفهان ازدستگاه همایون می باشد. این مجموعه دوازده قسمتی از لحاظ گستردگی عاطفی و حالات روانی بسیار وسیع ، متنوع و غنی می باشد. زیر و بم های اعماق وجود آدمی را می کاود و دل را به حالات گوناگونی متحول و متاثر می سازد.این تاثیر هنگامی درمان گر است که نوازنده ، ورزیده و به رموز دل و الحان آگاهی داشته  باشد تا از تاثیر آرام بخش آن بهره گیرد. موسیــقی ایرانی با نغمه ها و فواصل گوناگون، متناسب با تحولات و تغیــیرات جغرافیایی و آشوبهای گوناگون و محیطی ایران، همواره آرام بخش مردم این دیار بوده است و این موضوع مورد تایید اکثر محققان این رشته می باشد.

تار و پود مستقل موسیقی ایرانی با شرایط احساسی ، عاطفی و اقلیمی روحیه ایرانی ، طرح وحدت و یگانگی می سازد و به انسان، آرامش و وحدت می دهد. موسیقی ایرانی عواطف متنوعی از آرامش ، عشق و نشاط ، تحرک ، شادی ، دلدادگی ، امید و ناامیدی ، فراق ، اشتیاق و … را در برمی گیرد.حزن و اندوه وجهی از آن است نه تمامی آن. همان گونه که حزن یکی از نیازهای حسی آدمی است و به عنوان مکانیسم عاطفی ، به سازگاری و تطابق انسانی کمک می کند، در مایه های موسیقی ایرانی نیز حزن وسیله ای برای برقراری تعادل آدمی در شرایط ناگوار است ( نصیری فر،۱۳۸۴، ۴۲-۴۱ ) .

احساس، وحشی ترین و در نتیجه ، طبیعی ترین و حقیقی ترین بعد متفیزیکی حضور موجودیت بشری و حیاتی ماست.نقش موسیقی، تعین بخشیدن به این بعد مهارناپذیر و غیر عینی وجود است.به عبارت دیگر، همان نقشی که خطوط هندسی در حد و رسم ابعاد مادی اشیا در جهان دارد، موسیقی این نقش را در خصوص متعین ساختن حدود احساس و حالت های آن به گونه یی دقیق و ریاضی وار عهده دار می باشد. موسیقی ربع مسکون زندگی عاطفی ماست، جغرافیای احساس و تاریخ نانوشته زمان خوردگی های نهاد نا آرام روان بشریست،به عبارتی، بشریت مصوت لحظه های هست مندی و حضور است. (مطلق، عابدینی،  1384، ۱۴-۱۳)

 

موسیقی اصیل ایران و دیگر ملتهای آسیایی به طور مستقیم در ارتباط با عوالم روحی است. فرهنگ موسیقی کشورهای شرق، نیرویی عالی برای آرامش بخشیدن به روح ناآرام و رساندن انسان به عوالم بالاتر است. بعد از شنیدن یک کنسرت موسیقی معتبر شرقی، شنودگان احساس می کنند تعالی یافته و تازه شده اند، احساسی که ممکن است تا هفته ها با آنها باقی بماند.ولی ثابت شده بعد از یک کنسرت پر هیاهوی موسیقی راک ، مردم هیجان زده شده و تعادل خود را از دست داده و دست به رفتارهای خشونت آمیز می زنند.

دکتر داریوش صفوت عقیده دارد که موسیقی شرق جنبه مثبتی دارد، بسیاری از بیماریهای جسمی را شفا بخشیده یا آن را تسکین می دهد. پزشک معروف ایرانی زکریای رازی از قدرت درمانی موسیقی آگاه بود و از آن برای معالجه بیماریهای زیادی استفاده می کرد. در تورات آمده که صدای چنگ داوود پیغمبر به افکار مضطرب آرامش می بخشد و قدرت دور کردن شیطان را داشت.( لویدمیلر، ۱۳۸۴، ۶۸).

به عنوان نمونه دکتر صفوت در متنی به فرانسه چنین می نویسد:

گوشه عراق، ضربان قلب، اختلال روانی و تندی  خلق و خو را بهبود می بخشد ، آواز اصفهان، خرد و پختگی روحی می آورد ضمن آن که جسم را از بیماریهای سردی و خشکی محفوظ می دارد، گوشه رهاوی، ذهن را آرام می کند، معالج بلغم است و کجی دهان را رفع می کند، گوشه بزرگ دردهای شکم را آرام می کند، به تصفیه روح و بیدار کردن تفکر کمک می کند ، شخص را از وسوسه های شیطانی ، ترس و وحشت محفوظ می دارد، گوشه زنگوله برای بیماریهای قلبی موثر است.( همان منبع ، ۶۰-۵۹ ).

در طول تاریخ ایران به قدرت تاثیرگزاری و شفابخشی موسیقی اصیل اشاره شده است. برای مثال در دوره ساسانیان در یک گردهمایی موسیقایی ، حضار با آهنگی که چنگ نواز معروف نکیسا می نواخت آنقدر خود را تکان دادند که هشیاری از دست داده و لباسهای خود را پاره کردند. به همین دلیل این نغمه را جامه دران نامیدند. داستان معروفی درباره فارابی نقل می شود که چگونه روزی او در جمع باعث خشم سلطانی می شود و زندگی اش به خطر می افتد. بلافاصله سازش را برداشته و شروع به نواختن یک لحن شاد می کند و همه را به وجد می آورد، به طوری که همه تمایل به شنیدن موسیقی می کنند سپس به تدریج لحن موسیقی را غمگینانه می کند، حضار همگی شروع به گریه می کنند و در انتها لحن را تغییر داده و طوری می نوازد که همه خوابشان می برد، فارابی جانش را برداشته و فرار می کند( همان منبع ، ۵۰).

آقای روح اله خالقی حزن موجود در موسیقی ایرانی را برخاسته از روح عارفانه مردم ایران می داند زیرا که معتقد است موسیقی محزون ایرانی ،انسان را به اندیشه وامی دارد.به عبارتی موسیقی ایرانی گریه و ملال نیست بلکه انسان را به فکر فرو می برد و این اندیشیدن موجب رفع کدورت و خستگی روح او می شود.                            ( رفیعی،۱۳۸۷، ۷۷).

 موسیقی رزمی و موسیقی بزمی ایران

بشر با اطلاع از تاثیر موسیقی بر روان انسان ها، از موسیقی رزمی برای تهییج نیروهای رزمنده در میدان های جنگ استفاده می نمود. بنا به نوشته گزنفون،کورش بزرگ در هنگام جنگ با آشوریان با خواندن سرود جنگی ، در مواقع بحرانی، آن چنان سپاهیانش را به هیجان می آورد که با حمله شجاعانه موجب شکست و فرار سپاهیان جنگنده آشوری می شدند و سرانجام آنها را شکست می دادند. بنا به نوشته فارابی، پادشاهان ایرانی در لشکرکشی های خود، دسته ای از فریاد زنان رابرای ایجاد وحشت در صفوف دشمن همراه سپاهیان خود می بردند. کار این گروه فریاد زدن و نعره کشیـدن و هیاهو راه انداختـن برای جنــگ روانی در میان سپاهیان دشمن بود ( رفیعی، ۱۳۸۷، ۷۷)

آورده اند که در جنگ اسیوس، پس از شکست داریوش سوم، سیصد و بیست نوازنده زن به دست پارمنیون، سردار اسکندر، اسیر شدند. چنین داستانهایی می رساند موسیقی ایرانی در زمان هخامنشیان، بیشتر جنبه نظامی و رزمی داشته است. ضمنا" این موسیقی خاص مردان نبوده است ، بلکه زنان نیز در ترویج این هنر نقش داشته اند.نکته دیگر آنکه یونانیان بعد از جنگ با داریوش با سازهای رزمی ایرانی مانند طبل و کوس آشنا شدند و از آن ها در بقیه جنگ ها برای تهییج جنگاوران خود بهره گرفتند ( همان منبع، ۱۳۸۷، ۷۷)

موسیقی بزمی هم موجب تاثیر مثبت در روح و روان انسانها می شود و رفع خستگی ، شادی ، خالی نمودن عقده های روانی و غم ها وآرامش خاطر او را در پی دارد. ایرانیان از دیرباز با موسیقی بزمی غمگین آشنا       بوده اند ( همان منبع، ۱۳۸۷، ۷۸).

از میان دستگاههای موسیقی ایرانی دستگاه چهارگاه و دستگاه ماهور دارای حالت بزمی و رزمی می باشند که دستگاه چهارگاه با توجه با حالات مختلف موجود در گوشه های آن بیشترین نقش را در ایجاد تحرک و انگیزه و انرژی دارد ، بنابراین می توان نتیجه گرفت که در موارد ذکر شده به احتمال زیاد از موسیقی های مخصوص دستگاه چهارگاه در میدان های جنگ استفاده می شده است.

موسیقی بزمی از نوع ترنم لالایی و صدای تپش قلب مادر است که چون کودک سر به سینه او می گذارد، به خواب خوش می رود و میارامد. این موسیقی همان موسیقی ای است که دانشمندان می گویند موجب رشد روزافزون گل هاو رام کردن حیوانات می شود و همان موسیقی ای است که با تجلی در نای چوپان موجب آرام چریدن گله و به هیجان در آوردن و شادی حیوانی وحشی و زهراگین چون مار زنگی می شود ( همان منبع، ۱۳۸۷، ۸۱).

 

 

 

 

خلاصه ای از ویژگی های روان شناختی سه دستگاه موسیقی ایرانی :

ماهور: مایه های اصلی دستگاه ماهور آرام بخش، متعادل و باثبات هستند و احساس به متانت و آرامش از آن عبور می کند، علت این تعادل و ثبات در یکسان بودن فواصل فیزیکی بین دانگ اول و دانگ دوم این دستگاه هست، به طور کلی، ماهور از تنش و هیجانهای نامطلوب دور بوده ومی تواند فرد را در حالتی متعادل و پایدار نگه دارد.

همایون : این دستگاه ترکیبی است از دانگ شور و چهارگاه و بنابراین احساس هر دو دستگاه شور و چهارگاه را مانند حزن، حساسیت و انبساط و گرمی را تواما" داراست، مایه های همایون حالت سرخوشس، دلدادگی و به قول قدما، مالیخولیایی دارد. دستگاه همایون به علت نوسان زیاد بین حالات چهارگاهی و شور حالت ادوار خویی یا شیدایی و به اصطلاح علمی تر سیکلوتمی دارد.نغمه فرعی آن اصفهان نام دارد که ثبات و تعادل بیشتری نسبت به همایون دارد.

سه گاه : سه گاه شکوه خود را با ناله و فغان و شکایت توام می کند و مانند نوا آن روحیه خود دار و متین را ندارد ( جوهری فرد،۱۳۸۴، ۲۵ )۰

دیدگاه برخی اندیشمندان و محققین در خصوص آثار روانی موسیقی اصیل ایرانی

موسیقی در شکل و نوع، بسیار ظریف و لطیف در نفس وجود دارد و اگر موسیقار ( خواننده و نوازنده ) با طبیعتی لطیف و قریحه ای سلیم، موسیقی را اجرا کند و آن را نیک بیاراید و متناسب خواست عقل و نفس زیبایی بخشد و تصویری خوش و دلنشین بسازد، در این صورت است که قدرت آن موسیقی به اندازه قدرت نفس ناطقه خواهد بود.برای این است که سرشت و نهاد آدمی به صنعت موسیقی نیاز دارد ، چه از این طریق است که طبیعت آدمی از ناحیه نفس ناطقه بوسیله صنعت به کمالش می رسد.( ایرانی ، ۱۳۸۶، ۲۸۵)

حالات متفاوتی که در اثر استماع الحان موسیقی به انسان دست می دهد، بسته به لحن و آهنگ ان متفاوت است. یعقوب بن اسحاق کندی( د۲۵۲ ه ) این الحان را به سه دسته تقسم کرده است: بسطی،قبضی ومعتدل.

بسطی آن است که موجب انبساط روح و جان و موجب رفع خستگی ها و مرارتها و ملالها می گردد و قبضی آن است که باعث کدورت و غم و اندوه می شود.و معتدل آن است که روحیه بخشش و کرم و احسان و نیکی را در انسان تقویت می کند. فارابی نیز در تالیف الموسیقی کبیر شبه تقسیم فوق الذکر را اوردهو می گوید : الحان سه گونه اند : ۱-لذت بخش و طرب اور که موجب خوشایندی و التذاذ نفس می شود.۲- منفعل کننده که موجب حزن و اندوه می گردد. ۳- مخیله یا تخیل آور که خیال انسان را بر می انگیزد و بر اثر نوع اشعاری که خوانده می شود، مستمع را تحت تاثیر قرار می دهد. وی یک قسم دیگر به سه قسم فوق افزوده و گفته : علاوه بر آنچه گفته شد ، شق چهارمی هم هست و آن الحان مفهمه است که مقصود او آن نوع الحانی است که همراه با اشعار حکیمانه باشد ، طبعا" درحال انسان احساس خاصی ایجاد نمی کند ، بلکه بر دانش و عقل او می افزاید.( همان منبع ، ۲۸۷-۲۸۶ ) .

 

تاثیرات موسیقی به نوع و جنس مزاجها، طبایع ، خشک و خشن یا لطیف و رقیق بودن روحیات و عواطف انسانها بستگی دارد. اساسا" انتظاری برتاثیر هیچ صوتی در آنها نیست. با این حال موسیقیدانان از قدیم الایام در کتب و آثار خود به تاثیر انواع الحان و پرده های موسیقی بر جانها اشاره کرده اند. برای مثال گفته اند : صوت و لحن شیرین و آرام ، راحتی و آرامش و سکون را موجب می شود. صوت بم، بدن را می لرزاند و حالت عظمت و کبریایی ایجاد می کند . صوت زیر ، حزن و اندوه را موجب می گردد ، صوت تند انسان را به جلو  می کشد ، صوت آهسته انسان را در هوا معلق می کند، صوت ملایم دقت را بیشتر می کند، صوت شدید اعصاب را تحریک می نماید، صوت مکرر موجب تشویق می شود و … ( همان منبع ، ۲۹۶ ).

تاثیر اصوات بر حیوانات

از لابلای متون کهن تاریخی و ادبی مطالب بسیاری در این باره ذکر شده که به ذکر چند نمونه بسنده       می شود. بیش از همه، جاحظ در کتاب الحیوان خود به این موضوع پرداخته است. او می گوید : ماهی از شنیدن صدای رعد آسمان تخمهای خود را خارج می کند. مار با صدای شیپور مارگیر از لانه خاج می شود. پلنگ با صدای مخصوص به دام می افتد. گاه گاومیش در برکه ای پنهان می شود ، صاحبش فقط با موسیقی سازی مخصوص اورا از مخفیگاه خود بیرون می کشد. فیلها وقتی به دام می افتند ، از خوردن علف خودداری می کنند و تنها با آواز شاد فیلبان به غذا خوردن واداشته می شوند ۰ همان منبع ،

علاوه بر این امسال پزشکان و موسیقی دانان زیادی درباره تاثیر موسیقی سنتی ایران بر انسان و حالات او و همچنین ویژگی های موسیقی درمانی کار کرده اند تا جایی که برخی از آنها نظریه هایی درباره تاثیر دستگاه ها و ردیف های مختلف موسیقی ارائه داده اند. مثلا اینکه دستگاه ماهور آرامش بخش، شور هیجان برانگیز و یا گوشه افشاری حزن آلود است. داستان هایی هم در این باره وجود دارد. دکتر داریوش صفوت موسیقیدان برجسته ایرانی در گفتگویی در روزنامه همشهری می گوید که مرحوم عبدالحسین شهبازی بیست دقیقه در کنار بستر بیماری که پزشکان از او قطع امید کرده بودند سه تار نواخته و پس از ۲۰ دقیقه حال بیمار بهبود یافته و خطر رفع شده است. ( سلامت نیوز، ۱۳۸۶،کد ۲۲۰۲ )

نقش دستگاه چهارگاه در ایجاد شوق و خوشحالی و احساس خوش بینی و توانایی

چهارگاه قدرتمند، قهرمانی، جشن ، هیجان آور، عقل، فیلسوفانه، تحرک ژرف و میهن پرستانه است. رنگش زرد یا طلایی و عنصرش بخار است. هنگام شنیدنش ۶ تا ۸ صبح و معنای عرفان ضمنی اش طریقت است. از چهارگاه برای قطعات حماسی و پهلوانی شاهنامه استفاده می گردد.چهارگاه تمام شدن عشق و نیز خوشحالی عشق و لاف و گزاف گویی در موفقیت عشق را بیان می  کند( همان منبع، ۱۲۳-۱۲۲).

دستگاه چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی و دارای گامی خالص و ایرانی است. چرا که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد.در ضمنی که آواز زابل در همه دستگاه ها و در اینجا حزن و اندوه درونی در آواز ما دارد. آوازی نصیحتگر ، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین است.پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می کند و هم شادی می آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم انگیز و دلشکسته و با توشه ای از متانت و وقار عارفانه شرقی.

اما روی هم رفته چهارگاه را می توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و حساسات عالی انسانی را درکنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا دار است.از ناکامی ها و نا امیدی ها اشک غم می ریزد ودر شادی ها و خوشی ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات وتصانیف ملی میهنی وحماسی است به طوریکه به زیبایی می تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده بوجود آورد. نوازندگی در این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خودرا دارد ولی هنگامی که تارنوازی به اجرای چهارگاه می پردازد، چیز دیگری است. به لحاظ حس شناسی مطابق نظر استاد مجید کیانی «چهارگاه» برآمدن آفتاب، سرآغاز زندگی، تابش نور،دیدن و شناختن و معرفت است.

در تحقیقی که آقای حبیب اله نصیری فر در تدوین و گردآوری کتاب نقش موسیقی آوازی در شعر و غزل ایران درسال ۱۳۸۴ بر اساس ردیف موسیقی ایرانی میرزا عبدالله و پرسش نامه ای روان شناختی انجام داد که شامل حالات  و صفات غم و اندوه، فراق ، ناامیدی ، شکوه و گلایه ، شادی و خوشحالی ، توانایی ، خوش بینی ، عشق و دلدادگی ، جذبه و خلسه ، هیجان ، بی قراری ، تظاهر و خودنمایی ، پرخاشگری ، نگرانی و اضطراب، آرامش و احساس تعادل بود. یافته ها دراین پژوهش نشان دادندکه دستگاه چهارگاه از دستگاههایی بود که بیشترین احسا شادی و خوشحالی، خوش بینی و توانایی را در زمره انبساط و نشاط روانی، که معرف تحریک مطبوع است، می باشد. البته بعضی از اساتید بر این باورندکه تمامی حالات فوق در تمامی دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی به نسبت وجود دارد. برخی نیز حالات ذکر شده را وابسته به موقعیت زمانی، مکانی و حال درونی اجراکنندگان و شنوندگان می دانند ، و نیز برخی معتقدند غم و غصه در موسقی اصیل ایرانی جنبه ملکوتی داشته و با غصه خوردن عادی تفاوت دارد.

 

شوق و خوشحالی پس از هیجان موسیقی چهارگاه

تفاوت هیجانی که پس از اجرای موسیقی چهارگاه برای شنونده ایجاد می شود با هیجانی که پس از شنیدن یک موسیقی راک و پاپ به وجود دارد در تاثیرگزاری آنهاست . هیجان موسیقی راک به دلیل تاثیرگزاری در سیستم عصبی شنونده ممکن است به سمت و سوی مخرب سیر کند هر چند موقتی هم باشد روح و روان انسان را دچار اختلال کند ولی هیجان در موسیقی اصیل ایرانی ، چون برگرفته از فرهنگ ، باورها ،پستی ها و بلندی ها، فراز و نشیب های زندگی ایرانی که سالیان سال تغییراتی روی آن انجام شده ومعرف حال و هوای درونی و عواطف انسانها بوده ، یا بر اساس یک موقیعت اجتماعی ، حس وطن دوستی، احساس آزادی، رزمی و بزمی ، زیبایی بوده است و ترکیبی از این عناصر می باشد و چون بر احساس و عواطف شنونده تاثیر گذاشته  و سیستم عصبی را مصون نگه می دارد نه تنها مخرب نبوده ، بلکه سازنده و درمان کننده ، هدایت کننده ، امیدوارکننده و باعش خوشحالی و خوش بینی نیزمی گردد.

موسیقی می‌تواند از راه احساس علاقه و دلبستگی و تداعی و یادآوری خاطرات مثبتی که با شنیدن موسیقی خاصی در ذهن انسان شکل می‌گیرد روی بیماری‌ها تاثیرگذار باشد. متاسفانه تم‌های هیجانی موسیقی های بی هویت از نظر فرهنگی تاثیر مخربی بر حالات ایرانیان دارد و روحیه افراد را هیستریک می‌کند چون باعث تحرک می‌شود. مردم ایران فکر می‌کنند این موسیقی نشاط‌انگیز است در حالی که این‌طور نیست و باعث نوسانی شدن خلق ایرانی‌ها می‌شود و بیشتر نواهای کوچه‌بازاری این تم‌ها را دارند.

دستگاه چهارگاه تکبر و مناعت طبع و وقار و متانت را مجسم می کند و از زندگانی عارفانه و بی تکلیف و حالت صبر و بردباری نیز گفتگو می نماید سپس با ناله های دردناک احساسات مجبت آمیز وهوی آمیخته به عشق را بیان می کند. روی هم رفته می توان گفت که چهارگاه مانند انسان کاملی است که تمام خصائص و محسنات ذوق شرقی و احساسات عالیه انسانی را داراست و ذوقش هرگز خاموش نمی شود بدین معنی که در مقابل سختی های زندگی صبر و شکیبایی پیشه می کند و تا مقاومت دارد ولی گاهی نیز از ناکامی ها و نامیدید های زندگانی ملول و متأثر شده باران اشک را از دیدگان خود جاری می سازد. بنابراین مقام چهارگاه برای نشان دادن تمام حالات و صفات و کیفیات مناسب است و بهمین جهت آن را مهمترین مقام موسیقی خود دانسته ایم (نمازی، ۱۳۸۹)

چهارگاه از دو واژه ي چهار و گاه به معناي چهارمين محل توقف يا چهارمين زمان تشکيل شده و عده ي بسياري از استادان لحن معتقدند، به وجود آمدن چهارگاه، با رعدو برق آسمان مرتبط است. چهارگاه نغمه اي است که علي رغم جذابيت و سادگي اش، حالت يادآوري و خاطره انگيزي دارد و برخي گوشه هايش انسان را متأثر از حزني معنوي مي گرداند. هم چنين در ايجاد شور و هيجان در شنونده بسيار موثر است. مقامي است درخشان و پاک که با جوشش و عظمت و هيجان خود، شور و شوق جواني را در انسان ايجاد  مي کند و به ارائه ي شبه تحريرها که نقش مهمي در اين مقام دارند، تأکيد مي کنند ( رضائی ، ۱۳۸۸ ).

چهارگاه دستگاهی است بسیار قدیمی و اصیل که بعضی از آوازهای محلی و آهنگ عروسی معمول در ایران و مبارک باد در این دستگاه نواخته می‌شود که لزگی یکی از گوشه‌های مهم این دستگاه است.  مراسم رقص لزگی دارای چندین حرکت آرام و تند است. آهنگ آن ریتمیک، متحرک و سبک است که ابتدا با جهش‌های آرام‌آرام شروع شده و بعداً ضرب آن زیادتر شده ودر پایان به ریتم تند تبدیل می‌شود.( سید میرنسب،۱۳۸۶ ).

 

منابع ( مجلات و نشریات ) :

  • نصیری فر، حبیب اله فر، نقش موسیقی آوازی در شعر و غزل ایران، تهران ، انتشارات نگاه، ۱۳۸۴، ص ۴۲-۴۱
  • نمازی ، محمد مهدی ، تصنیف های قدیمی ایران در دستگاه چهارگاه ، تهران ، انتشارات کوله پشتی خرداد ۱۳۸۹ ، ص
  • ایرانی، اکبر ، حال دوران ( موسیقی از جاهلیت تا آغاز عباسیان ) ، تهران ، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۶، ص ۲۸۶-۲۸۵ و ۲۹۶ .
  • رفیعی ، حسن رضا، برگ هایی از داستان موسیقی ایران ، تهران، انتشارات سوره مهر ( وابسته به حوزه هنری )، ۱۳۸۷ ، ص ۷۸- ۷۷ و ۸۱ .
  • لوید میلر ، تاریخ موسیقی ایران ، تهران ، انتشارات ثالث،۱۳۸۴ ، ص ۵۰، ۶۰-۵۹ ،۶۸ .
  • مطلق ، عابدینی ،
  • نشریه نسیم وحی ، شماره ۲۸
  • جوهری فرد، رضا، تم درمانی ، فصلنامه پزشکی-اجتماعی هوم ، ۱۳۸۴، ص ۲۵٫
  • سلامت نیوز، تهران، ۱۳۸۶، کد شماره ۲۲۰۲ .

۱۰- رضائی ، سعید ،پایگاه تخصصی جامعه قرآنی تبریز، نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۲) ، دی ۱۳۸۸